Qısaca
GPS peyk sistemlərindən yalnız biridir. Müasir trekerlər bir neçə sistemin siqnalını birdən qəbul edir (GNSS: GPS, GLONASS, Galileo, BeiDou) və şəhərdə, dağlarda bu, nəzərəçarpacaq dərəcədə daha dayanıqlıdır. Amma xəritədəki nöqtə iki fərqli şeydən asılıdır: peyklərdən koordinatların qəbulundan və mobil şəbəkə vasitəsilə məlumatın ötürülməsindən. Trekerin yox olması barədə şikayətlərin çoxu birinci ilə deyil, ikinci ilə bağlıdır.
Bakıda avtopark meneceri sizdə GPS var yoxsa GLONASS deyə soruşanda, sualın arxasında adətən konkret problem durur. Treker köhnə şəhərin dar həyətlərində maşınları itirirdi, mərkəzin sıx tikilisində treki damlarla cızırdı, Quba və Qusar tərəfə dağ yolunda yox olurdu. Adam da nəhayət işləyəcək doğru sistemi axtarır.
Qısa cavab — çoxsistemli GNSS qəbuledicisi. Amma onun nəyi həll etdiyini, nəyi isə həll etmədiyini anlamaq üçün ardıcıllıqla nəzərdən keçirək.
Nəyə görə GPS sizin düşündüyünüz şey deyil
GPS sözü istənilən kopir üçün kseroks kimi ümumi ada çevrilib. Texniki olaraq GPS (Global Positioning System) ABŞ-ın idarə etdiyi bir konkret peyk sistemidir. Onu hərbi məsələlər üçün yaradıblar, sonra mülki istifadəyə açıblar.
Bütün peyk naviqasiyası üçün ümumi termin GNSS, yəni Global Navigation Satellite System-dir. Onun altında dörd qlobal sistem birləşir. Azərbaycanda nəqliyyat üçün trekerin onlardan bir neçəsini eyni vaxtda qəbul etməsi faydalıdır.
Dörd qlobal sistem
GPS (ABŞ)
Peyklər təxminən 20 200 km hündürlükdə orta Yer orbitindədir; qruplaşma minimum 24 işlək peykə hesablanıb. Açıq ərazidə — M-2 trassı, Kür-Araz ovalığı, Qobustan — adətən tək GPS kifayət edir. Sıx tikilidə və dərələrdə görünən peyklərin sayı azalır və dəqiqlik aşağı düşür.
GLONASS (Rusiya)
GLONASS orbitlərinin meyli təxminən 64,8°-dir — GPS-dəkindən (təxminən 55°) böyükdür. Orta və şimal enliklərində bu, üfüqdən yuxarıda peyklər əlavə edir. Azərbaycan təxminən 38° və 42° şimal enliyi arasında yerləşir və göyün bir hissəsi binalarla yaxud yamaclarla qapalı olan yerdə əlavə peyklər kömək edir.
Galileo (Avropa Birliyi)
Dörd sistemdən ilk baxışdan mülki kimi yaradılmış yeganəsidir. Onun açıq servisi yaxşı dəqiqlik verir və müasir trekerlərdə Galileo çoxsistemli qəbulun adi hissəsidir.
BeiDou (Çin)
Qlobal örtüyü olan sistemdir, peyklərinin bir hissəsi Asiya üzərində geosinxron orbitlərdədir. Bizim regionun üzərində o, əlçatan peyklərin sayını artırır. Bunun praktikada nə dərəcədə nəzərəçarpan olduğu konkret trekerin qəbuledicisindən asılıdır.
Sistemlərin rəsmi təsvirlərini onların operatorları dərc edir: gps.gov (GPS), GLONASS-ın informasiya-analitik mərkəzi, Avropa agentliyi EUSPA (Galileo) və BeiDou-nun rəsmi saytı. Trekerlərin dəqiq xarakteristikalarına istehsalçının sənədlərində baxın — məsələn FMB modelləri üçün Teltonika Wiki-də; bizim qoyduqlarımız kataloqda toplanıb.
Bu, necə işləyir: üç dəqiqədə fizika
Trekerin peyk qəbuledicisi radioqəbuledicidir: peykə heç nə göndərmir, yalnız dinləyir.
Hər peyk öz nömrəsi və dəqiq vaxtı ilə siqnalı fasiləsiz ötürür. Treker siqnalın gəlmə gecikməsini qeydə alır, peykə qədər məsafəni hesablayır və onun ətrafında kürə qurur.
Bir peyk — kürə. İki — çevrə. Üç — iki nöqtə. Dörd — qəbuledicinin saat düzəlişi ilə üç ölçüdə dəqiq mövqe.
Buna görə eyni vaxtda nə qədər çox peyk görünürsə və onlar göy boyu nə qədər geniş səpələnibsə, koordinat bir o qədər dayanıqlı olur. Çoxsistemli qəbuledici bir neçə qruplaşmadan ən yaxşı siqnalları seçir.
Koordinatların qəbulu və məlumatın ötürülməsi iki fərqli şeydir
Bu fərq xəritədəki yox olmaların böyük hissəsini izah edir.
- Koordinatların qəbulu peyklərdən gedir. Trekerin maşının harada olduğunu necə hesab etməsi ondan asılıdır. GNSS burada kömək edir.
- Məlumatın ötürülməsi mobil şəbəkə (Azercell, Bakcell, Nar) vasitəsilə Wialon platformasının serverinə gedir. Şəbəkə yoxsa, treker koordinatları təyin etməyə davam edir və nöqtələri yaddaşda yığır, amma xəritədə maşın rabitə yaranana qədər donub qalır.
Buradan praktik nəticə çıxır: Qubanın arxasındakı dağlarda maşın xəritədən yox olursa, sonra isə trek bütövlükdə görünürsə, peyk qəbulu normal işləyirdi — mobil rabitə yox idi. GPS-i GNSS-ə dəyişmək burada kömək etməyəcək; çoxoperatorlu SIM və buferin düzgün qurulması kömək edəcək — bu, texniki dəstəyin məsuliyyət zonasıdır.
Azərbaycan şəraitində real problemlər
Bakı: şəhər kanyonu effekti
Bakının mərkəzindəki yüksək binaların şüşə fasadları radiosiqnalı əks etdirir. Əks olunmuş siqnal gecikmə ilə gəlir, qəbuledici məsafəni səhv hesablayır və nöqtə onlarla metr yerini dəyişir — trek damlarla tullanır. Antenanın keyfiyyəti və düzgün treker quraşdırma yeri kömək edir. Əlavə olaraq platforma treki yollara bağlaya bilər.
Dağ yolları
Lahıca yolda serpantində yaxud Quba-Qusar rayonunun aşırımlarında 30 saniyədən bir nöqtə yazan treker dönüşləri yamacın içindən kəsir. Adaptiv yazısı olan trekerlər kurs dəyişəndə nöqtələr əlavə edir və trek yolu təkrarlayır. Tənzimləmə peyk sisteminin seçimi deyil, sistemin konfiqurasiyası məsələsidir.
Yeraltı parkinqlər və örtülü bazarlar
Beton və metal peyk siqnalını tamamilə kəsir. Bəzi trekerlər bu halda mobil şəbəkənin baza stansiyalarına görə (LBS) təxmini mövqeyi təyin edə bilər. Dəqiqlik yüzlərlə metrə qədər aşağı düşür, amma maşının yox olmadığı, konkret ticarət mərkəzinə girdiyi aydın olur.
Treker smartfona qarşı
Bu sualı hər ikinci müştəri verir. Fərq bir neçə şeydədir.
- Yazı tezliyi. Smartfon batareyanı qoruyur və fonda mövqeyi nadir hallarda yeniləyir. Treker nöqtələri təyin olunmuş qaydalara görə yazır: vaxta, məsafəyə və kursun dəyişməsinə görə.
- Boğuculardan müdafiə. GPS-boğucu qoşulanda smartfon sadəcə səssizcə naviqasiyanı itirəcək. Peşəkar trekerlərin çoxu boğulmanı qeydə almağı bacarır: hadisə rabitə bərpa olunanda yaxud ehtiyat kanal üzrə gəlir, bu, modeldən və tənzimləmələrdən asılıdır. Təyin olunmuş ssenariyə görə treker mühərrikin işə salınmasını da qadağan edə bilər.
- Oflayn yaddaş. Şəbəkə olmadığı müddətdə treker nöqtələri yaddaşda saxlayır və rabitə bərpa olunandan sonra onları çıxarır. Tətbiqi olan smartfon tənzimləmələrdən və şarjdan asılı olaraq özünü fərqli aparır.
- Qidalanma və nəzarət. Treker bort şəbəkəsinə qoşulub və sürücünün telefonu götürüb-götürmədiyindən, geolokasiyanı söndürüb-söndürmədiyindən asılı deyil.
Yekun: avtopark üçün nə seçməli
| Şərait | Yalnız GPS | GPS + GLONASS | Çoxsistemli GNSS |
|---|---|---|---|
| Açıq ərazi | Adətən kifayətdir | Kifayətdir | Kifayətdir |
| Bakının sıx tikilisi | Daha tez-tez yerdəyişmələr | Daha yaxşı | Hamıdan dayanıqlı |
| Dağ yolları | Kəsilmələr mümkündür | Daha yaxşı | Hamıdan dayanıqlı |
| Mobil rabitə yoxdur | Peyk sistemindən asılı deyil: yaddaş buferi və SIM həll edir | ||
Məhdudiyyətlər
- Çoxsistemli qəbul pis quraşdırma yerindən xilas etmir: metalın altındakı yaxud antenası kölgələnmiş treker sistemlərin sayından asılı olmayaraq daha pis işləyəcək.
- Yeraltı tikililərdə peyk siqnalı ümumiyyətlə keçmir.
- Şəhərdə ayrıca nöqtənin dəqiqliyi santimetrlər deyil, metrlər və onlarla metrdir: nəqliyyatın uçotu üçün bu kifayətdir, geodeziya üçün — yox.
Treker seçərkən yoxlama siyahısı
- sənədlərdə bir neçə GNSS sisteminin qəbulu göstərilib;
- rabitəsiz iş üçün daxili yaddaş var və onun neçə nöqtə saxladığı aydındır;
- kurs və məsafəyə görə adaptiv yazı dəstəklənir;
- boğulmanın və qidalanmanın kəsilməsinin aşkarlanması var;
- podratçı zəif rabitəli bölgələr üçün çoxoperatorlu SIM təklif edir.
Sadə birsistemli trekerdə qənaət çox vaxt məlumata etibarsızlıqla nəticələnir. Çoxsistemli qəbulu olan modellər bizim avadanlıq kataloqumuzdadır, antenanın quraşdırma yerini isə usta quraşdırma zamanı seçir. Mövzu üzrə daha sonra: quraşdırma necə keçir və monitorinqin dəyəri nədən yaranır.