Qısaca
Peyk siqnalı betondan keçmir, buna görə yeraltı parkinqdə və tuneldə adi treker maşını itirir. Çıxış yolu — koordinatların hesablanması (dead reckoning) funksiyalı trekerdir: o, yolu daxili qiroskop və akselerometr üzrə tamamlayır. Bu, ölçmə deyil, hesablamadır: tunel və parkinqə giriş üçün dəqiqlik bəs edir, peyksiz uzun sahədə isə xəta yığılır. İkinci şəbəkəni də unutmayın: nöqtələrin dispetçerə çatması üçün mobil əlaqə lazımdır.
Dispetçer xəritəyə baxır: maşın ticarət mərkəzinə yaxınlaşdı və itdi. Qırx dəqiqədən sonra o, yenidən görünür — girişdən iki məhəllə aralıda. Bu iki nöqtə arasında nə baş verdiyini heç kim bilmir. Çatdırılma xidməti üçün bu, mübahisəli gecikmədir, prokat şirkəti üçün müştərinin hara getdiyi sualıdır, oğurluq zamanı isə itirilmiş izdir.
Gəlin baxaq, bu, nə üçün baş verir və bununla nə etmək olar.
Trek nə üçün yerin altında kəsilir
Trekerin peyk qəbuledicisi çox zəif siqnala qulaq asan radioqəbuledicidir. Peyklər təxminən 20 000 km hündürlükdə orbitlərlə gedir və maşındakı antenaya siqnal elə zəifləmiş halda çatır ki, istənilən maneə onu söndürür.
Parkinqin dəmir-beton örtüyü, tunelin tağı, metal konteyner — bu siqnal üçün keçirici deyil. Qəbuledici «dəqiqliyini itirmir», o, sadəcə peykləri görməyi dayandırır. Trekin sonuncu nöqtəsi maşının damın altına girdiyi yerdir.
Çoxsistemli qəbul barədə ayrıca demək lazımdır. GPS, QLONASS, Galileo və BeiDou siqnallarını eyni vaxtda görən treker sıx tikilidə və dərələrdə daha sabit işləyir — bu barədə GNSS və GPS haqqında məqalədə yazmışdıq. Lakin betonun altında heç bir sistem kömək etmir: orada peyklər ümumiyyətlə görünmür.
Koordinatların hesablanması: treker peyksiz yolu necə hesablayır
Fikir köhnədir, onu əsrlərlə dənizçilər istifadə edib: hansı sürətlə və hansı istiqamətlə getdiyini və nə qədər vaxt keçdiyini bilirsənsə, sahili görmədən harada olduğunu hesablamaq olar. İngiliscə buna dead reckoning deyilir.
Trekerdə kompas və loqun rolunu iki sensor oynayır:
- Akselerometr — təcili göstərir: sürətlənmə, tormozlama, yolun nahamarlığı.
- Qiroskop — dönməni göstərir: maşın əvvəlki kursdan hara və nə qədər meyl edib.
Peyklər göründüyü müddətdə koordinatlar onlardan alınır. Siqnal itən kimi treker sonuncu məlum nöqtədən başlayaraq yeri özü hesablamağa başlayır. Maşın tuneldən çıxanda və peyklər yenidən görünəndə yer onlara görə dəqiqləşdirilir, yığılmış xəta isə sıfırlanır.
Dispetçer üçün bu, fasiləsiz xətt kimi görünür. Parkinqin içində xətt hesablama ilə çəkilib, çöldə isə peyklərlə, keçid isə özü baş verir.
Bu, həqiqətən harada lazımdır
Yeraltı parkinqlər
Bakıda bu, ən tez-tez rast gəlinən haldır: ticarət mərkəzlərinin, yaşayış komplekslərinin, biznes mərkəzlərinin parkinqləri, çoxmərtəbəli dayanacaqlar. Prokat və ya lizinq şirkəti üçün maşının «rayonda haradasa» deyil, məhz orada dayandığını anlamaq vacibdir. Oğurluq zamanı fərq daha da qabarıqdır: konkret qarajın girişinə qədər çatan trek axtarışı bir ünvana qədər daraldır.
Tunellər və yol ötürücüləri
Adi treker qısa tuneli «tullanır»: əvvəl və sonra iki nöqtə, aralarında düz xətt. Tunel uzundursa və ya ayrıcı varsa, düz xətt aldadır — maşın dönə bilərdi. Koordinatların hesablanması ilə onun hara getdiyi görünür.
Örtülü anbarlar və anqarlar
Yükləyici və ya yükləmə üçün anbarın içinə girən maşın xəritədən itir. Yükləmədə vaxtın uçotu üçün bu vacibdir: treksiz maşının növbədə dayandığını, yoxsa getdiyini anlamaq olmur.
GPS boğucuları
Boğucu peyk diapazonunu küyə qərq edən kiçik cihazdır. Treker siqnalın boğulduğunu görür və həyəcan siqnalı göndərir, lakin koordinat almağı dayandırır. Koordinatların hesablanması bu anda treki hərəkət sensorları üzrə aparmağa davam edir.
Teltonika-nın gətirdiyi məlumata görə, 2024-cü ildə Meksikada oğurluqların 64%-i siqnalın boğulması ilə törədilib. Bu, başqa ölkə və başqa bazardır, lakin alət hər yerdə eynidir və ucuz başa gəlir.
Məhdudiyyətlər barədə dürüst
Koordinatların hesablanması ölçmə deyil, hesablamadır və bunu açıq demək lazımdır.
- Xəta yığılır. Peyksiz keçən hər dəqiqə hesablamaya qeyri-dəqiqlik əlavə edir. Parkinqə giriş və ya tuneldən keçmək üçün bu ehtiyat bəs edir; boğucu altında bir saatlıq yol üçün isə artıq yox, hərçənd hərəkət istiqaməti aydın qalacaq.
- Mobil əlaqə lazımdır. Treker yolu hesablayır, lakin nöqtələri yalnız mobil şəbəkə ilə göndərə bilər. Yerin altında o, çox vaxt olmur: onda məlumatlar qurğunun yaddaşında yığılır və maşın çıxanda gəlir. Yəni parkinqin içindəki treki görəcəksiniz, lakin real vaxtda yox.
- Treker bərk bərkidilməlidir. Qurğu panelin altında tərpənirsə, qiroskop korpusun titrəyişini maşının dönməsi kimi qəbul edəcək. Buna görə bərkitmə və quraşdırmadan sonra səfərdə kalibrləmə formallıq deyil, işin şərtidir.
- Proqram təminatı ilə əlavə etmək olmaz. Koordinatların hesablanması trekerin içindəki fiziki sensorlar üzərində işləyir. Qurğuda qiroskop yoxdursa, proqramın yenilənməsi onu yaratmayacaq — başqa model lazımdır.
Hansı avadanlıq bunu bacarır
Teltonika belə tapşırıqlar üçün ayrıca xətt — FT platformasını buraxır. Tipik ssenarilərdə istehsalçı FTC927 modelini məsləhət görür: daxili qiroskop və akselerometri, nişanlar və sensorlar üçün Bluetooth 5.4-ü və bloklama relesi üçün çıxışı olan yığcam LTE Cat 1 trekeri. Pasporta görə o, eyni vaxtda 41 görünən peykə qədər izləyir və GPS, QLONASS, Galileo və BeiDou siqnallarını qəbul edir.
Maşınlar yerin altına girmirsə və marşrutlarda tunel yoxdursa, qiroskopa görə artıq pul ödəməyin mənası yoxdur: adi yığcam treker öhdəsindən gələcək. Qiymət fərqi azdır, lakin istifadə olunmayan funksiyanın da mənası yoxdur.
Oğurluq ssenarisinin ətraflı təhlili oğurlanmış maşınların axtarışı haqqında keysdədir.
Azərbaycanda tətbiq zamanı nəyi nəzərə almalı
- Quraşdırma yeri. Trekeri beş dəqiqəyə tapılmayacaq şəkildə gizlədir və kuzova bərk bərkidirlər. Bu iki tələb bəzən bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir və yer konkret maşın modelinə uyğun seçilir.
- Kalibrləmə. Quraşdırmadan sonra sensorlar səfərdə kalibrlənir. Bu, az vaxt aparır, lakin onsuz hesablama əyri olacaq.
- Yoxlama. Ən əyani test tanış yeraltı parkinqə girib Wialon-da trekə baxmaqdır. Xətt girişdə kəsilməməli, içəridə davam etməlidir. Yerin altında əlaqə yoxdursa, trekə çıxandan sonra baxılır.
- SIM-kart. Şəhər üçün istənilən yerli operatorun kartı uyğundur. Gürcüstana və ya Rusiyaya gedən maşınlar üçün multioperator kartı daha yaxşıdır.
- Əmr hüquqları. Bloklama və ya gizli zumer qoşursunuzsa, şirkətdə onları kimin işə sala biləcəyini əvvəlcədən həll edin. Əmr istifadəçinin adı və vaxtı ilə jurnalda qalmalıdır.
Seçim barədə qısaca
Koordinatların hesablanması hamıya lazım deyil. O, maşınlar müntəzəm olaraq peyk olmayan yerlərdə olanda və trekdəki boşluğun qiyməti yüksək olanda özünü doğruldur: prokat, lizinq, bahalı maşınlar, qiymətli yüklərin daşınması, oğurluq riski olan nəqliyyat.
Açıq yollarla gedən və qorunan meydançada gecələyən avtopark üçün adi treker kifayətdir. Əmin deyilsinizsə, maşınlarınızın ayda neçə dəfə damın altına girdiyini və bu müddətdə onları görmədiyiniz üçün nə itirdiyinizi hesablayın.
Avtoparka uyğun modeli seçməyə avadanlıq kataloqu kömək edəcək, quraşdırmanı və bildirişlərin sazlanmasını isə öz üzərimizə götürəcəyik. Mövzu üzrə daha ətraflı: GNSS GPS-dən nə ilə fərqlənir və monitorinqin dəyəri nədən formalaşır.